Inleiding.
Heraldiek is een deftig woord voor wapenkunde en is afgeleid van het woord heraut. Een heraut had in de vroege Middeleeuwen de taak uitnodigingen en aankondigingen voor toernooien te doen. Ook inspecteerden zij de uitrustingen en bepaalde of desbetreffende ridder gerechtigd was aan een toernooi deel te nemen. Tenslotte moesten zij nagaan of de deelnemers hun embleem (wapen) terecht voerden. Om deze taak goed te kunnen vervullen was diepgaande kennis nodig van de ridderwapens en geleidelijk werden de herauten de deskundigen op dit gebied.
De eerste (persoons- of groepsgebonden) wapens werden gevoerd door krijgslieden te paard in het begin van de 12e eeuw. Het wapen op hun schild moest voor vriend en vijand duidelijk herkenbaar zijn.  De bereden krijgslieden werden een klasse apart en kregen de benaming ridders. Omdat iemand met een helm op slecht herkenbaar is, ging men herkenningstekens aanbrengen: op het schild, de wapenrok, bovenop de helm en op het paardendek.
Het ridderschap kreeg in de loop van de 13e eeuw zo'n waarde en aanzien, dat niet alleen de oorspronkelijke ridders maar ook de hoge adel tot het ridderschap toetrad.
Het ideaal van de ridder, als symbool van bescherming van de zwakkeren en het bestrijden van onrecht, bleek al snel niet meer opgewassen tegen de werkelijkheid. Wat overbleef waren de riddertoernooien en op dit kleurrijke toneel kon de heraldiek zich ontplooien.

In de steden kreeg de burgerij onafhankelijkheid en eigenwaarde. Ridderschap en stadsbevolking waren geen streng gescheiden groepen. Jongere zoons van ridders vestigden zich in de opkomende steden en behielden het gebruik van hun wapens die inmiddels van vader op zoon werden overgedragen: het begin van erfelijke familiewapens. De oudste wapens van burgers stammen uit de jaren rond 1240 en zij kwamen voor in Noord-Frankrijk en de zuidelijke Nederlanden. Hier maakte de burgerlijke heraldiek een sterke opkomst en bloei door en zo zouden burgerlijke wapens zich over Europa uitspreiden.
Familiewapens kwamen voor op zegels onder officiële documenten, gevelstenen en andere versieringen.

De onderdelen van een familiewapen.

1. Schild.
2. Helm.
3. Dekkleden.
4. Wrong.
5. Helmteken.

    
Het Schild + regels.
Het schild is het belangrijkste deel van het wapen. Een wapen kan ook slechts uit het schild alleen bestaan.
Er bestaan verschillende vormen, maar het type met een half-cirkelvormige onderkant is de meest voorkomende. Ongehuwde vrouwen voeren meestal een ruitvormig schild, gehuwde vrouwen een ovaal schild.
Het oppervlak van het schild wordt het veld genoemd. Alles wat daarop voorkomt noemt men stukken.
De beschrijving van het schild heet met een mooi woord de blazoenering. Die moet zeer precies zijn: een heraldisch tekenaar moet hieruit zonder voorbeeld het wapen kunnen reproduceren.
Belangrijk te weten is dat het wapen wordt beschreven vanuit het gezichtpunt van de drager op een zelfde manier zoals u spreekt over bijvoorbeeld uw rechterarm. Iets wat rechts wordt genoemd, komt voor de kijker dus links op de tekening.

Een schild heeft altijd een kleur. Deze zijn: rood (keel), blauw (lazuur), groen (sinopel), purper (paars) of zwart (sabel) óf zijn van metaal: zilver (wit) of goud (geel). Daarnaast bestaan er de bontwerken hermelijn en vair. Kleuren als oranje, bruin, huidskleur (roze) en natuurlijke kleuren zijn zeldzaam en komen op moderne wapens eigenlijk niet voor.
De kleuren en metalen kunnen in geometrische onderverdelingen over het schild verdeeld zijn. Het is in principe NIET toegestaan kleur op kleur of metaal op metaal te plaatsen. Dus geen zilver voorwerp op een gouden schild en ook geen rode haan op een blauw veld.

Stukken worden gestileerd afgebeeld: dus vereenvoudigd waarbij allerlei kleine details worden weggelaten.
Stukken worden zonder perspectief dus plat afgebeeld. Alleen schaduwlijntjes mogen enig reliëf suggereren.
Tenslotte moet het stuk het veld zoveel mogelijk vullen en aan de schildvorm zijn aangepast.

Een schild kan in vele geometrische verdelingen voorkomen vergezeld van hoofd- en nevenstukken die een vaste omschrijving kennen. Deze zijn tamelijk uitgebreid en daarvoor verwijzen we u naar de website www.wazamar.org .

Helm.
Er bestaan verschillende soorten helmen waarmee een schild kan worden afgebeeld. De meeste gebruikte en ook de meest sierlijke is de traliehelm (zoals afgebeeld). Deze wordt dan recht aanziend of een kwartslag naar links of rechts gedraaid afgebeeld.

Dekkleed.
Dekkleden waren oorspronkelijk mantels die over de top van de helm werden geschoven of over de schouders werden gedragen. Het diende ter bescherming van felle en warme zonnestralen en bovendien brak zo'n fladderend stuk stof de eerste kracht van een zwaardhouw.
Het dekkleed wordt gestileerd afgebeeld. De kleuren van het dekkleed zijn dezelfde als de twee meest voorkomende of belangrijkste van het schild.

Wrong.
Deze dient ervoor om de overgang van helm en helmteken te maskeren alsmede het geheel steviger aan elkaar te bevestigen. Kleuren vaak dezelfde als het dekkleed of één kleur daarvan.

Een helmteken genaamd ´vlucht´
Helmtekens.
Als sinds het begin werden wapenfiguren niet alleen op het schild, maar ook op de helm aangebracht. Daarbij kwamen ook figuren voor zoals leeuwen, waaiers, ruitvormige schermen en dergelijke voor. Op het echte strijdtoneel waren dergelijke uitdossingen niet praktisch, maar op de riddertoernooien kwamen de imponerende tekens echt tot ontplooiing.

Gewoonte en recht.
Ridders waren de eerste wapenvoerders. Om een wapen te mogen voeren moest men ook met het zwaard omgord zijn.
In de 13e eeuw gingen de zoons van de grote leenheren, als opvolger van hun vader, over tot het voeren van het wapen; maar alléén nadat zij tot ridder waren verheven.
Zoals eerder besproken kwam daar later de adelstand bij. Aanvankelijk ging het wapen (alsmede de adellijke titels) over op de oudste zoon. Later kwamen ook de andere zoons -al dan niet buitenechtelijk (bastaardij)- in aanmerking voor het wapen, alhoewel toen nog met een breuklijn afgebeeld.
Het recht op een wapen werd sinds de 14e eeuw erkend voor ieder vrij man, of hij tot de adelstand behoorde of niet. Jurist Bartolo de Sassoferata (1314-1357) legde dit vast in een boekwerk. Hij schreef verder dat een wapen niet verleend hoefde te worden door een vorst of welke autoriteit dan ook, mits men maar geen wapen kopieerde (ursurpeerde) dat wederrechtelijk aan een ander toe behoorde.
De Sassoferata's opvatting werd in de Nederlanden door de bekende rechtsgeleerde Hugo de Groot (1583-1645) onderschreven.
Ten tijde van de Republiek is daar druk gebruik van gemaakt en door het ontbreken van heraldisch gezag zijn de regels niet altijd even goed in acht genomen.
Iedere Nederlander mag een wapen voeren mits deze niet een door de Kroon verleend én bij de Hoge Raad van Adel geregistreerd wapen is. Dit zijn de wapens van adellijke families en openbare lichamen zoals rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Het is bovendien een goede gewoonte om niet het wapen van iemand anders aan te nemen of te voeren. Overeenkomst in familienaam geeft nooit het recht op een familiewapen, tenzij verwantschap is bewezen. 

Strikt genomen hebben alleen agnatische afstammelingen cq. nakomelingen in mannelijke lijn het recht een wapen onveranderd te voeren. Deze stelregel wordt niet al te streng toegepast. Denk bijvoorbeeld aan vererving van de familienaam in vrouwelijke lijn. De eerste wapenvoerder kan namelijk beslissen hoe groot de kring van de rechthebbende kan zijn: de eigen nazaten, de afstammelingen van een bepaalde voorvader, of zelfs vanaf de oudste gevonden voorvader in mannelijke lijn. Is de eerste wapenvoerder niet bekend of de keuze van de eerste wapenvoerder niet bekend, dan is het gebruikelijk de oudste gevonden voorvader in mannelijke lijn als uitgangspunt te verklaren.
Dochters voeren het wapen van hun vader onveranderd, maar zonder helm en helmteken. De vorm van haar schild is ruitvormig indien ongehuwd en ovaalvormig indien gehuwd. Een gehuwde dochter kan ook een gedeeld schild voeren met in de ene helft haar eigen wapen en in de andere die van haar man.
In Nederland kennen we een gewoonte recht, maar helaas geen wettelijk recht omtrent het voeren van familiewapens. Adel zoals eerder vermeld daarop uitgezonderd.
Familiewapens kunnen worden geregistreerd bij de landelijke organisaties het Centraal Bureau voor Genealogie en de afdeling heraldiek van de Nederlandse Genealogische Vereniging.

Op zoek naar een familiewapen.
Kennis omtrent de namen en woonplaatsen van uw voorouders is evident.
Vervolgens gaat u op zoek in de databases, wapencollecties en collectie lakzegels bij het Centraal Bureau voor Genealogie (CBG) in Den Haag en dito collecties van de Nederlandse Genealogische Vereninging (NGV) in Weesp. De medewerkers van de studiezaal kunnen u mogelijk nuttige tips geven.
Allerhande wapens zijn ook te vinden in naslagwerken, oude grafzerken en op wapenborden en gebrandschilderde raampartijen in en rond kerken en openbare gebouwen.

Nieuwe wapens.
Hoewel vele burgers een familiewapen hebben gevoerd, zijn ze niet meer allemaal te achterhalen. Wie geen oud familiewapen kan vinden, kan altijd nog een wapen (laten) ontwerpen.
Als uitgangspunt nemen we alle kennis die over het geslacht bekend is.
Zo kunt u in overweging nemen een bepaald type wapen aan te nemen, zoals:
a. Sprekende wapens: het direct of indirect in beeld brengen van de familienaam.
b. Beroepswapens: het direct of indirect in beeld brengen van een beroep.
c. Streekwapens: op het schild staat een stuk dat kenmerkend is voor een bepaalde streek of dat daar meer voorkomt dan elders.
d. Historische wapens: deze herinneren aan een bepaalde gebeurtenis in de geschiedenis van een geslacht.

Ontwerp geen overbeladen wapen: beperk het aantal verdelingen en bijfiguren. Kies geen wereldvreemde figuren.
Een wapen dat niet voldoet aan de regels van de heraldiek = géén wapen.
Laat uw ontwerp toetsen door een kundige heraldicus of ontwerp samen met een heraldicus een nieuw wapen.
Het wapen kan worden geregistreerd bij het CBG (€ 260,95, vrienden € 234,85)
of bij de NGV (Leden € 115,-en niet-leden € 160,-, excl. ontwerp en maken tekening; incl. wapenbrief in kleur).
In beide gevallen wordt het wapen eerst beoordeeld op alle regels die in de heraldiek gelden. Als initiatiefnemer ontvangt u bij beide instellingen een wapenbrief in kleur. Het CBG publiceert het wapen in het Jaarboek, de NGV in Gens Nostra en het Heraldisch Tijdschrift.
Zie verder o.a. Gens Nostra, dec 2006, blz.740 e.v.

Vermeer familiewapens.

Oude wapens

Formulieren registratie familiewapens: Vermeer Harderwijk en Rhemrev (pdf-bestanden, klik rechtermuisknop en dan opslaan).

Weblinks:
NGV - Afdeling Heraldiek, over registratie.
CBG - Wapenregistratie.
Wazamar (uitgebreide website over alle aspecten van heraldiek in de Nederlanden)
Wikipedia (geschiedenis heraldiek in Europa)

H.K. Nagtegaal (heraldisch tekenaar).
W. Coolen (heraldisch tekenaar).
H.L. de Groot (o.a. heraldisch graveur).
Schilderijen van familiewapens (Menno Nijland, heraldisch schilder)

Aanbevolen literatuur en naslagwerken:
Familiewapens, oud en nieuw; door Drs. J.A. de Boo (CBG-reeks nr.6, Den Haag 1977). Hierin alle grondbeginselen.
Heraldiek, door Drs. J.A. de Boo (Bussum 1973).
Heraldiek en genealogie, een encyclopedisch vademecum, door C. Pama (1969).
Heraldisch Vademecum, door H.K. Nagtegaal (CBG-reeks no.20, Den Haag 2003)
Rietstap's Handboek der Wapenkunde, door C. Pama (Leiden 1961).

J.B. Rietstap, Armorial Général (Gouda 1884-1889). Beschrijving van meer dan 120.000 Europeese familiewapens. Nadeel is het ontbreken van vindplaatsen en bronnen.
Foutieve wapens uit dit boekwerk werden verbeterd door R.T. Muschart en gepubliceerd in De Nederlandsche Leeuw, Jaargangen 1947-1954.